Ocena użytkowników: / 5
SłabyŚwietny 

Kto zniszczył Kalisz?

Temat zniszczenia Kalisza w sierpniu 1914 roku, wśród naszej lokalnej społeczności powraca cyklicznie i standardowo na łamach mediów, jako kolejna okrągła rocznica Pogromu Kaliskiego. Czytając archiwalne numery lokalnej prasy trudno nie mieć wrażenia, że temat ten, mimo że ważny, zostaje przez piszących wyraźnie potraktowany w sposób machinalny. Po prostu powielają uproszczony wzorzec i … liczą wersety. Nieliczni historycy, miejscowi literaci bądź inni, powiedzmy pasjonaci historii, regionaliści, próbujący przedstawić w różnych środkach przekazu swoje wrażenia na temat lektury skąpych skądinąd źródeł i istniejących opracowań na temat zniszczenia Kalisza, w większości przypadków jakoś nie potrafią wyjść poza obręb utartych od lat stereotypów.

W publikacjach dotyczących zniszczenia miasta w 1914 roku mówi się, że dokonało tego wojsko pruskie pod dowództwem Majora Pruskera. Oczywiście dla osób mających niewiele wspólnego z Kaliszem i z jego historią takie uproszczenie, takie przedstawienie sprawy jest jak najbardziej satysfakcjonujące i niewątpliwie prawidłowe. Niestety funkcjonuje ono powszechnie wśród mieszkańców Kalisza, a to już jest błąd niewybaczalny. Tym bardziej jest niewybaczalny dla osób propagujących miasto Kalisz i jego dzieje tutaj, na miejscu, bo to oni przecież kształtują i popularyzują wiedzę o tym regionie.

Podstawą do opisywania wydarzeń sprzed prawie 100 lat są materiały źródłowe: protokoły przesłuchań świadków wydarzeń sierpniowych, wyniki dochodzeń urzędowych, relacje naocznych świadków publikujących swoje wrażenia na ten temat i inne materiały archiwalne, zarówno polskie jak i rosyjskie i niemieckie, a także liczne opracowania naukowe dotyczące pośrednio głównego tematu, między innymi organizacji armii, działań wojennych, umundurowania itp. Niezmiernie uważnie i z pewną rezerwą a jednocześnie drobiazgowo, analitycznie trzeba odnosić się do tych źródeł. Łatwo bowiem ulec emocjom i w sposób nie do końca prawidłowy interpretować fakty. Niektórzy badacze lokalnej historii w swoich publikacjach zauważają, że problem odpowiedzialności za zniszczenie Kalisza jednak nie jest tak całkowicie jednoznaczny i z reguły obdzielają winą, tak samo majora Pruskera jak i przybyłe do miasta kilka dni później wojska saskie. Powstaje pytanie, czy postawione tezy całkowicie wyczerpują informacje ukryte w źródłach?

Jedna z publikacji na temat sierpniowego Kalisza w 1914 roku tak relacjonuje te wydarzenia:

„3 sierpnia do Kalisza wkroczył na czele II batalionu 155 pułku piechoty Prus Wschodnich, major Herman Preusker. 7 sierpnia 1914 roku odwołano go stąd, wraz z dowodzonym przezeń II batalionem 155 p. p. i skierowano na front zachodni. W piątek, 7 sierpnia, na miejsce zwolnione przez wycofany spod Kalisza II batalion 155 p.p. Hermana Preuskera, przybyły oddziały saskie – dwa bataliony dowodzone przez pułkownika Hoffmana."

I to one w zasadzie odpowiedzialne były za barbarzyńskie zniszczenie miasta. W przedmiocie majora Preuskera i jego wojska mogę dodać tylko tyle, że potwierdzają w pełni te dane informacje wynikające z niemieckich wyników badań w przedmiocie przyczyn zburzenia Kalisza oraz to, że 155 pułk piechoty (7 Zachodniopruski - 7. Westpreußisches Infanterie-Regiment Nr 155) stacjonujący w Ostrowie Wlkp. (Ostrowo) w liczbie 2 batalionów i Pleszewie (Pleschen) w liczbie 1 batalionu, wchodził w skład 77 Brygady Piechoty (77. Infanterie-Brigade), 10 Dywizjj Piechoty (10 Infanteie-Division Deuttschech Kaiserrreich ) będącej pod dowództwem Gen. Por. Robert Koscha, V Korpusu Armii Niemieckiej.

Analizując niemieckie wyniki dochodzeń urzędowych, ("Dziennik Poznański" z dnia 27 maja 1915 roku "Walki uliczne w Kaliszu" ) oraz protokoły przesłuchań z 1919 roku, relacje świadków pogromu oraz inne publikacje naocznych świadków, jak najbardziej można zarzucić niemieckiemu śledztwu manipulację faktami i dezinformację w części dotyczącej przyczyn zburzenia Kalisza. Jednakże nie można odrzucić wszystkich informacji w nim zawartych, a przede wszystkim dotyczących tematów neutralnych nie związanych bezpośrednio z przyczynami pogromu. Chodzi mi o czas, miejsce i udział formacji wojskowych. W tym przedmiocie strona niemiecka nie miała powodów manipulacji, wręcz przeciwnie wykazując stan faktyczny jak najbardziej uprawdopodobniała swoją wersję wydarzeń.

Wracając do drugiej części cytowanej wyżej publikacji, to autor wymienia że 7 sierpnia przybyły do Kalisza oddziały saskie w ilości 2 batalionów pod dowództwem pułkownika Hoffmana.

Również materiały niemieckie mówią o tym, że „(...)W dniu 6 sierpnia przyszły dwa bataliony obrony krajowej pułku pod liczbą 7(...) części 3 dywizji obrony krajowej...". Po długich poszukiwaniach udało mi się ustalić, że ”pułk pod liczbą 7” to 7 Pułk Piechoty Landwehry czyli obrony krajowej (Laddwehr-Infanterie-Regiment Nr 7), należący do 17 Brygady Piechoty Landwehry ( 17.Landwehr-Interferie-Brigade ), 3 Dywizja Landwehry, Korpus Lanwehry Woyrscha, 9 armia niemiecka. Pierwotnie nazywany był Śląskim Korpusem, później Armeeabteilung Woyrsch, który działał na froncie wschodnim pod komendą austriacką. Jego zadaniem w sierpniu 1914 roku było zabezpieczenie Śląska przed atakiem Rosjan. Niemcy w tym celu skierowali na pomoc Austro-Węgrom 9 armię, koncentrowaną pomiędzy Katowicami a Kluczborkiem, składającą się z 5-ciu korpusów, w tym korpus pruskiej Landwehry gen. Woyrscha, który poprzez Kalisz przemieścił się w rejon środkowej Wisły.

No dobrze ale Śląski korpus Woyrscha to nie saskie oddziały. Czyżby popełniono pomyłkę? Otóż i tak i nie. W dalszej części dochodzeń urzędowych Niemcy piszą: "(...) Później Kalisz zajęły części 3 dywizji obrony krajowej, którą zastąpił 14tego sierpnia pułk obrony krajowej 133(...)". Oto właśnie ci przedmiotowi Sasi, pułk obrony krajowej 133, Królewski Saski Pułk Piechoty Landwehry (9 Saksoński) Königlich Sächsisches Landwehr-Infanterie-Regiment Nr. 133 (9 Sächsisches).

Królewski Saski Pułk Piechoty Landwehry nr 133 powstał ze stowarzyszenia Królewskiej Saksońskiej Armii, z Armią Niemiecką 3 sierpnia 1914 roku i wchodził w skład 24 dywizji rezerwy II Królewskiego Saskiego Korpusu Armii, ( II. Königlich Sächsisches Armee-Korps), XIX Korpusu Armii Niemieckiej. Pułk ten składał się z trzech batalionów. Pierwszy batalion stacjonował w Lipsku, drugi batalion w Döbeln, a trzeci Batalion w Wurzen. Pułk składał się głównie z rezerwistów, a żołnierze zazwyczaj pochodzili z zachodniej Saksonii (Lipsk, Chemnitz, Zwickau, Plauen, Vogtland). Część pułku została rozmieszczona w czasie wojny na froncie wschodnim. Pierwszy chrzest bojowy odbył się wieczorem, 14 sierpnia 1914 roku, kiedy to pułk zajął miasto Kalisz, gdzie stacjonował do 25 sierpnia. Opracowania niemieckie dotyczące organizacji armii w czasie I wojny światowej podają jeszcze lakonicznie, że ”...miasto było wcześniej opuszczone przez stronę rosyjską, a następnie ostrzeliwane przez niemiecką artylerię...”

Wracając jednak do poruszonej wcześniej sprawy pomyłki: owszem oddziały saskie jak najbardziej brały udział w procesie niszczenia Kalisza, ale dopiero od wieczora 14 sierpnia 1914 roku. Wcześniej, bo już od 6 sierpnia do 14 sierpnia w Kaliszu stacjonował 7 Pułk Piechoty Landwehry będący pod dowództwem austriackim. Metodyczne podpalanie i niszczenie budynków w Kaliszu „Niemcy” rozpoczęli 10 sierpnia, a więc podkomendni Woyrscha mieli całe 4 dni aby „sumiennie” wykonać rozkazy. W ciągu tych 4 dni prawie całe śródmieście stanęło w ogniu, resztę dokończyły oddziały saskie. Warto o tym pamiętać pisząc kolejny artykuł na kolejną rocznicę.

Ktoś możne zada pytanie, jaki sens ma dziś tak szczegółowe dociekanie przeszłych wydarzeń, jakie znaczenie ma dziś numer na uniformie żołnierza dokonującego gwałtu. Pewnie dla większości to bez znaczenia, ale dla pasjonatów historii, badaczy wszelkich śladów, które w przeszłości pozostawił człowiek możliwość ustalenia nawet tak drobnego szczegółu ma znaczenie zasadnicze.

Maciej Drewicz

Odcinek 1. Prostytucja w Starożytnej Grecji
Odcinek 2. Archimedes i podkuty sandał
Odcinek 3. Spotkanie w Mediolanie, albo efekt śnieżnej kuli
Odcinek 4. Historia na święta
Odcinek 5. Dwie strony medalu

« poprzednia		następna »