Ocena użytkowników: / 21
SłabyŚwietny 

Łódź kojarzona jest zwykle jako miasto fabryk, ponurych pejzaży usianych kominami, studni kamienic czynszowych i rynsztoków. Dołączając do tego jej historię, a w zasadzie jej brak otrzymujemy obraz miasta dość wyrazisty, który jednak zniekształca Jego prawdziwe oblicze.

Łódź położona jest w strefie głównego na obszarze Polski działu wodnego oddzielającego dorzecza Wisły i Odry, a tak zwany łódzki półwysep wyżynny, którego trzon stanowią Wzniesienia Łódzkie jest najwyższym na Niżu Polskim wywyższeniem sięgającym nawet 283m n.p.m.

O ile położenie to w wiekach średnich zadecydowało o poważnym zapóźnieniu procesów osadniczych i znacznym niedorozwoju gospodarczym, to w okresie industrializacji Królestwa Polskiego, w latach 20tych XIX w. legło u podstaw jej przemysłowego awansu. Łódź posiadała status miasta od 1423 r., jednakże pierwsze wiarygodne wiadomości statystyczne, mówiące o jej wielkości i zamożności pochodzą z okresu drugiego rozbioru Polski, kiedy to przeszła pod panowanie Pruskie.

Lustracja wykazała, że w Łodzi było 190 mieszkańców, kościół, 44 domy mieszkalne (11 opuszczonych), 44 stodoły i budynek więzienny. Rzemiosło było reprezentowane przez ślusarza, kowala, szewca, krawca dwóch grabarzy i ośmiu kołodziejów. Zarząd miasta stanowili: burmistrz, czterech radnych i pisarz.

Zasadnicze przemiany w rozwoju Łodzi zaszły w okresie konstytucyjnym Królestwa Polskiego. Nowy podział, w wyniku Kongresu Wiedeńskiego ziem Polskich spowodował nie tylko zmiany polityczne i terytorialne, lecz doprowadził do zmian w sytuacji gospodarczej poszczególnych części Polski.

Niewielka produkcja włókiennicza przeważnie skupiona na wsi Królestwa, nie mogła zaspokoić rosnącego popytu na sukno i wyroby tekstylne. Obok potrzeb wewnętrznych  (zapotrzebowanie ze strony armii i ludności) ważnymi czynnikami stymulującymi rozwój włókiennictwa były dogodne warunki eksportowe na obszary Rosji, szczególnie po wprowadzeniu w 1821r ochronnej taryfy celnej do wyrobów przemysłu pruskiego. 

W 1820r, z inspiracji prezesa Komisji Województwa Mazowieckiego Rajmunda Rembelińskiego, Łódź zaliczona została do rzędu tzw. miast fabrycznych, przewidzianych na ośrodki sukiennictwa i płóciennictwa. O lokalizacji w Łodzi ośrodka włókienniczego zadecydowało m.in. istnienie tu rozległego klucza dóbr państwowych, położenie na trasie nowowytyczonego „traktu fabrycznego”, którym z zachodu napływali rękodzielnicy, a w kierunku wschodnim zbywano towary, a także walory środowiska geograficznego  - liczne w strefie wododziałowej bystre strumienie o znacznym spadku, nadające się do do poruszania kół napędowych w manufakturach, wreszcie dostatek budulca w okolicznych lasach.

Zapewniając wolne od konkurencji z zewnątrz warunki rozwoju przemysłu rząd Królestwa przystąpił do akcji werbowania fachowców, przedsiębiorców i rzemieślników, gwarantując im rosnące przywileje i pomoc finansową. Osadnicy otrzymywali place pod zabudowę oraz ogrody tytułem wieczystej dzierżawy, zwolnieni byli na okres 6 lat od opłat czynszów, a także ponoszenia wszelkich ciężarów opłat publicznych. W rezultacie opracowania pod nadzorem Rembelińskiego koncepcji rozwoju Łodzi dokonano w dwóch etapach procesu regulacji miasta. W latach 1821- 1823r powstała pierwsza łódzka osada włókiennicza – sukiennicze Nowe Miasto – założone w sąsiedztwie Starego Miasta, ale na przeciwległym brzegu Łódki. Otrzymało ono ciekawy, klasycystyczny układ urbanistyczny, rozwiązany na planie prostokąta wyznaczonego przez obwodowe ulice: Zachodnią, Północną, Wschodnią  i Południową. Pośrodku prostokąta, na osi ulicy Piotrkowskiej, będącej fragmentem traktu fabrycznego, założono oryginalny, ośmioboczny Rynek Nowomiejski (obecnie Plac Wolności).

Osadę bawełniano-lnianą nazwaną „Łódką” utworzono już w latach 1824-1827 na południe od nowego miasta, z którym zresztą pierwotnie nie sąsiadowała. Rozplanowano ją z rozmachem nie szczędząc przestrzeni, na skutek czego nie uzyskała ona jednak charakteru miejskiego. Przemysłowy trzon osady Łódki, w postaci tzw. posiadeł wodno-fabrycznych , wytyczony został w strefie doliny Jasieni. Na rzece tej zasobnej w wodę i posiadającej znaczny spadek, funkcjonowało szereg młynów, które teraz zamieniono na folusze, magle, bielniki, itp.

Pierwszymi osadnikami w Łodzi byli postrzygacze wełny, którzy przybyli tu już w 1822 r. Do 1830 r. w osadzie sukienniczej Nowe miasto osiedliło się ogółem 141 rodzin majstrów  i czeladników sukienniczych. Od roku 1824 rozpoczęła się imigracja tkaczy bawełny i lnu, których osiedlano w osadzie bawełniano-lnianej – Łódka. Ogółem do 1830 r. Zamieszkało w Łodzi 539 rodzin tkaczy zajmujących się ta wytwórczością. Natomiast w  okresie 1825-1830 w części osady Łódka zwanej „prządniczą” osiedliło się 328 rodzin prządków lnianych. Przybywający do Łodzi rękodzielnicy poza udogodnieniami w zakresie osiedlania sie korzystali także z daleko idącej pomocy finansowej przy uruchamianiu produkcji. W roku 1823 zaczęto udzielać pożyczek fabrycznych ze specjalnego funduszu rządowego. Otrzymywali je znaczniejsi przedsiębiorcy na okres kilku lat na 5 %, z zabezpieczeniem majątkowym.

Obok pomocy finansowej władze Królestwa Polskiego wprowadzały daleko idące ułatwienia w zakupie surowców. Między innymi budowano rządowe składy przędzy, udzielano tzw. licencji na sprowadzanie z zagranicy przędzy i surowców, a także maszyn i urządzeń.

W okresie do 1830 r. w Łodzi w organizacji produkcji włókienniczej  dominowała drobnotowarowa wytwórczość majstrów i właścicieli jednego lub kilku warsztatów. Nie był to niestety jeszcze znaczący ośrodek produkcji włókienniczej.

Jednakże  w Łodzi w okresie do wybuchu powstania listopadowego powstały także pierwsze przedsiębiorstwa typu manufaktur scentralizowanych. Pierwszym, który można uznać za manufakturę był zakład płócienniczy wybudowany przez władze rządowe  w latach 1824-1826. Obejmował on bielnik, krochmalnie , suszarnie, folusz i magiel. Upadek powstania listopadowego zahamował w poważnym stopniu rozwój włókiennictwa. Ustanowienie barier celnych z Rosją sparaliżowało rozwój sukiennictwa i płóciennictwa. W produkcji nastał okres długotrwałej przerwy. Również klęska ta pogłębia antagonizmy między kolonistami „przybyszami" a Polakami. Fabrykanci i kupcy zainteresowani są związkami miasta z Rosją, co doprowadza do podziału społeczeństwa na dwie wrogie grupy. Mimo wszystko, jednak udało się pokonać spiętrzające się problemy.

W związku z rosnącym zapotrzebowaniem na rynku krajowym, następuje pobudzenie rozwoju produkcji. Dzięki temu Łódź skoncentrowała przerób bawełny w województwie mazowieckim i nie tylko wyszła obronną ręką z ogólnego kryzysu, ale już około 1840r. wysunęła się na czoło ośrodków włókienniczych w Królestwie. Powstało wówczas szereg nowych manufaktur, a w śród nich między innymi największa w kraju tzw. biała fabryka L. Geyera, w której to w 1839 r. zainstalowano pierwszą w Łodzi maszynę parową.

W roku 1840 Łódź powiększa się o obszar tzw. Nowej Dzielnicy, utworzonej na miejscu lasu rządowego, na wschód od osady Łódki. Osią dzielnicy była ul. Główna, a jej centrum Wodny Rynek, obok którego utworzono ogród spacerowy  - Park Źródliska.

Przełomowymi wydarzeniami dla dalszego rozwoju przemysłu łódzkiego było zniesienie barier celnych w 1851 r. pomiędzy Rosją i Królestwem, uwłaszczenie chłopów, oraz wybudowanie w 1866 r łódzko-fabrycznej drogi żelaznej do Koluszek. Dzięki temu otworzyły się rozległe rynki zbytu a masowy napływ taniej siły roboczej stwarzał nieograniczone możliwości wzrostu produkcji. W tym czasie powstaje szereg wielkich  zakładów włókienniczych, m.in. K. Scheiblera, I. K. Poznańskiego, Heintzla, Kunitzera i innych. Charakterystyczne dla łódzkiego przemysłu wówczas stały się fabryki  wielodziałowe, w których odbywał się cały proces przeróbki surowca.

Maciej Drewicz

Odcinek 1. Prostytucja w Starożytnej Grecji
Odcinek 2. Archimedes i podkuty sandał
Odcinek 3. Spotkanie w Mediolanie, albo efekt śnieżnej kuli
Odcinek 4. Historia na święta
Odcinek 5. Dwie strony medalu
Odcinek 6. Kto zniszczył Kalisz?
Odcinek 7. Zburzenie Kalisza w relacji rewizora urzędu akcyzowego Kalisko-Piotrowskiego inżyniera–technologa Z. I. Oppmana.
Odcinek 8. Zdrajca, który nigdy nie zdradził cz.1
Odcinek 9. Zdrajca, który nigdy nie zdradził cz. 2
Odcinek 10. Jak Prusacy Kalisz zdobywali
Odcinek: 11. Nazwisko czyli historia i onomastyka w jednym cz.1
Odcinek 12: Nazwisko czyli historia i onomastyka w jednym cz.2

« poprzednia		następna »