Ocena użytkowników: / 13
SłabyŚwietny 

Tereny fabryki I. K. Poznańskiego są jednym z najbardziej charakterystycznych zespołów przemysłowych w Łodzi, stanowiącym "wyróżniającą się w krajobrazie miasta jednostkę urbanistyczną". Jest to największy zespół przemysłowy w północnej części historycznego obszaru miasta, charakteryzujący się się bardzo dużą koncentracją obiektów i urządzeń fabrycznych na stosunkowo zwartym, wyodrębnionym terenie.

W tej części Nowego Miasta gdzie obecnie znajduje się fabryka i pałac, jeszcze na początku lat sześćdziesiątych XIX w. rozciągały się nielicznie zabudowane pola i nieużytki. Od 1841 roku istniał tutaj browar Antoniego Bittdorfa, a później farbiarnia Wilhelmy i Karola Gustawa Kröningów.  Z czasem dobra te stały się własnością Poznańskich. Proces urbanizacji rozłogów miejskich od doliny Łódki w kierunku wyżej położonych obszarów do cmentarza, składać się miał z budową manufaktury bawełnianej i usytuowaniem siedziby rodowej już poza południowym krańcem rewiru dla Żydów.

Budowę dużego kompleksu przemysłowego  usytuowanego między ulicami Ogrodową, zapewniającą od południa dogodne połączenie z pozostałymi dzielnicami miasta, Drewnowską, Zachodnią i cmentarzami przy ul. Ogrodowej, złożonego z zabudowań przemysłowych, domów familijnych  dla robotników oraz pałacu fabrykanckiego,  rozpoczęto w 1872 roku poprzez założenie pierwszej tkalni mechanicznej  o 200 krosnach, powiększoną zresztą w 1872r do 640 krosien.

Do realizacji tych zadań został pozyskany doświadczony architekt miejski Hilary Majewski który przystąpił do zagospodarowania przestrzeni urbanistycznej pod kontem obiektów produkcyjnych, ustaleniu stref zielonych , mieszkalnych  i kultowych (cmentarz, kościół). Budynki fabryczne zostały zlokalizowane po prawej stronie ul. Ogrodowej, a domy dla robotników po lewej , w bezpośrednim sąsiedztwie fabryki. Posiadały one  układ czterokondygnacyjny     a typowa jednostka mieszkalna składała się w przedniej części z jednej lub dwu izb oraz sieni,  a w części środkowej kuchnię lub ciemne pomieszczenia gospodarcze. Przedsiębiorstwo Poznańskiego wybudowało  w sumie 21 domów dla robotników,  w których zamieszkiwało ok. 1 tyś. robotników, a wraz z rodzinami 4043 -  osoby.  

Natomiast okazały pałac fabrykancki został zbudowany przy zbiegu  ul. Ogrodowej  i Zachodniej, tuż przy fabryce. Początkowo Poznański pozostawał przy zamiarze przystosowania na siedzibę rodową domu przy ul. Drewnowskiej. Ostatecznie jednak   zaprojektowano pałac  pierwotnie  opierając się  o wzorce renesansu francuskiego. Budowla miała posiadać charakter reprezentacyjno – handlowo       mieszkalny. Autorem założenia był architekt miasta Hilary Majewski. Nie zostało ono jednak w pełni zrealizowane. Pałac uzyskał swą obecną formę w wyniku przebudowy w 1898 roku według projektu Juliusza Junga i Dawida Rosenthala oraz jego dalszej rozbudowy, przeprowadzonej w latach 1901-1903 już po śmierci Izraela Kalmanowicza.

Dalszy rozwój jurydyki Poznańskiego, zarówno pod względem urbanizacyjnym jak i architektonicznym niewątpliwie związany jest z materialną stroną tego przedsięwzięcia, a co za tym idzie z przynoszącą kolosalne zyski industrializacją. Już w 1875 r. Zbudowano bielnik apretury a dwa lata później przedsiębiorstwo powiększono o nowo utworzoną odlewnię żelaza  i warsztaty mechaniczne.

Na mocy kontraktu kupna nieruchomości z 26 czerwca 1877 r. Poznański pozyskał  parcelę i dom narożny, od Jakoba Frydrycha. Założenie kompleksu mieszkalnego, wyburzenie bezwartościowej zabudowy z przeznaczeniem uzyskanej przestrzeni pod tereny zielone sprzężono z budową mostu na Łódce i przede wszystkim z regulacją ulicy Ogrodowej.

W 1979 r. tkalnia posiadała 640 warsztatów, zatrudniała 700 robotników,  przędzalnia 36 tysięcy wrzecion i zatrudniała 430 robotników. W świeżo otwartej fabryce metalowej, odlewni żelaza wraz z warsztatem zainstalowana została maszyna parowa o mocy 25 KM i 13 zmechanizowanych obrabiarek, zatrudniała ona 26 robotników a ogólna wartość rocznej produkcji  przedsiębiorstwa wynosiła  około 3 mln rbs.  Dynamika rozwoju firmy była imponująca. Dalsza rozbudowa i modernizacja przedsiębiorstwa w dużej mierze oparta była o nowoczesne, współcześnie rozwijające się technologie. Dane statystyczne dotyczące roku 1893 pokazują precyzyjnie stan i kondycję kombinatu. Ilość wrzecion w przędzalni  wzrosła do 78000 a na tkalni pracowało 2400 krosien mechanicznych. Odlewnia żelaza została wyposażona w nowoczesny piec do surówki i młot parowy. W międzyczasie rozbudowano zakład o własną gazownię oraz oddział farbiarni i druku płótna bawełnianego.

W związku z bezpośrednimi zakupami bawełny z Azji Centralnej wybudowano oczyszczalnie bawełny. W roku tym wartość rocznej produkcji wynosiła 12 488 000 rbs a liczba osób tam zatrudnionych przekraczała 4 000 robotników. Trzy lata później w chwili śmierci Izraela Kalmanowicza przedsiębiorstwo posiadało 11 000 000 rbs kapitału zakładowego.    

Począwszy od wybuchu pierwszej wojny światowej rozpoczął się powolny regres firmy. Zamknięcie rynku rosyjskiego w 1920 r., a następnie światowy kryzys gospodarczy zachwiały podstawami ekonomicznymi funkcjonowania przedsiębiorstwa. W latach 30-tych  XX wieku rodzina Poznańskich straciła większość udziałów w spółce na rzecz banku włoskiego Commerciale Italiana.

Po II wojnie światowej z tego co pozostało z dawnej świetności kombinatu Poznańskiego zostało znacjonalizowane. Jego nazwę zmieniono na Zakłady Przemysłu Bawełnianego „Poltex”. Fabryka zatrudniała w swoim najlepszym okresie 12 000 pracowników i eksportowała wyroby głównie na rynek Związku Radzieckiego.  W transformacji przedsiębiorstwo utraciło tradycyjne rynki zbytu i zostało postawione w stan likwidacji.

W 1999 r. francuska firma Apsys zdecydowała się przejąć teren dawnych zakładów „Poltex?” i poddać go rewitalizacji. Jej partnerami finansowymi firmy były banki Eurohypo - jeden z największych niemieckich banków, specjalizujących  się w finansowaniu przedsięwzięć z sektora publicznego i z zakresu nieruchomości komercyjnych  oraz Societe Generale2.  Projekt koncepcji architektoniczno – przestrzennej kompleksu nazwanego „Manufaktura? stworzyła francuska firma architektoniczna Sud Architects z Lyonu we  współpracy z polskimi architektami. Zadaniem projektantów było opracowanie koncepcji przekształcenia tego miejsca, z fabryki na nowoczesny kompleks usługowy. Jednak z drugiej strony chodziło także o zachowanie historycznego ducha miejsca tzw. „genius loci”.  Projekt zakładał rewitalizację 27 hektarowego zabytkowego kompleksu przemysłowego położonego między ulicami Zachodnią, Ogrodową oraz Drewnowską. W trakcie rewitalizacji obiekty nie mające charakteru zabytkowego, czyli te które powstały po 1900 r. zostały wyburzone, a ceglane budowle odtworzono zgodnie z ich pierwotnym wyglądem, według dziewiętnastowiecznych planów Hilarego Majewskiego.

W sumie odrestaurowano 45 000m2 elewacji z czerwonej dziewiętnastowiecznej cegły. Ostatecznie pozostało 12 zrewitalizowanych hal fabrycznych, renowacji poddano  także zabytkowe ogrodzenie wraz z bramą wjazdową. Na terenie kompleksu wybudowano też nowy budynek galerii handlowej o powierzchni 9500m2. Zmienił się  także układ komunikacyjny wokół obiektu, zlikwidowano pozostałości po dawnej linii kolejowej. Od strony zachodniej wybudowano nową ulicę Karskiego. Powstały  nowe skrzyżowania  z sygnalizacją świetlną oraz wielkie parkingi dla klientów centrum.

Stopień autentyczności adaptacji ma dla klientów znaczenie drugorzędne. Zespół czerpie z bogatej tradycji miejsca, jednak nawiązanie to ma w sposób zamierzony charakter jednostronny, cytaty z przeszłości mają za zadanie nobilitować  i sugerować tradycję, a nie przywoływać rzeczywistą historię zakładów.

Maciej Drewicz

W artykule wykorzystano następujące publikacje:
1.A. Szram, Inicjatywy budowlane I. K. Poznańskiego Jako wyraz mecenatu artystycznego łódzkiego przemysłowca, Łódż 1998
2.W. Pruś, Dzieje Łodzi przemysłowej, Łódź 1987
3.M. Koter, Szlakiem historycznego rozwoju Łodzi, Łódź 1973
4.J. Łukasiewicz, Przewrót techniczny w przemyśle Królestwa Polskiego, Warszawa 1963
5.H.S. Dinter, Spot czarnych dymów, Łódź 1978
6.www.mojemiasto.org.pl/urbanistyka/ManufakturaLodz.doc,
7.http://warsztathistoryka.uni.lodz.pl/aleksandrow/3_narody.pdf

Odcinek 1. Prostytucja w Starożytnej Grecji
Odcinek 2. Archimedes i podkuty sandał
Odcinek 3. Spotkanie w Mediolanie, albo efekt śnieżnej kuli
Odcinek 4. Historia na święta
Odcinek 5. Dwie strony medalu
Odcinek 6. Kto zniszczył Kalisz?
Odcinek 7. Zburzenie Kalisza w relacji rewizora urzędu akcyzowego Kalisko-Piotrowskiego inżyniera–technologa Z. I. Oppmana.
Odcinek 8. Zdrajca, który nigdy nie zdradził cz.1
Odcinek 9. Zdrajca, który nigdy nie zdradził cz. 2
Odcinek 10. Jak Prusacy Kalisz zdobywali
Odcinek: 11. Nazwisko czyli historia i onomastyka w jednym cz.1
Odcinek 12: Nazwisko czyli historia i onomastyka w jednym cz.2
Odcinek 13: Od jurydyki Izraela Kalmanowicza Poznańskiego do galerii handlowej "Manufaktura" cz. 1
Odcinek 14: Od jurydyki Izraela Kalmanowicza Poznańskiego do galerii handlowej „MANUFAKTURA” cz. 2

« poprzednia		następna »