Ocena użytkowników: / 0
SłabyŚwietny 

Kościół i klasztor oo. Franciszkanów

Kiedy to Książę Bolesław Pobożny objął na długie lata władze w całej Wielkopolsce, rozpoczęto na jego rozkaz wznoszenie w grodzie nad Prosną nowego kościoła. Fundacja tej najstarszej świątyni zakonnej w Kaliszu zbiegła się z nową lokacją miasta na prawie średzkim, a opiekę nad nowym przybytkiem wiary powierzono Franciszkanom.

W roku 1257 rozpoczęto budowę murowanego kościoła. Jak podają kroniki powstał on w miejscu wcześniejszego drewnianego, a inicjatorką tej budowy była żona Bolesława Pobożnego, córka króla węgierskiego Jolenta Helena. Równolegle z kościołem powstał dla sprowadzonych tu w roku 1257 Franciszkanów drewniany klasztor. Najprawdopodobniej w roku 1283 odbyła się konsekracja nowowzniesionej świątyni pw. św. Stanisława Biskupa i Męczennika. W tym samym roku, w grudniu w murach franciszkańskiego kościoła w obecności przyszłego króla Polski, Przemysła II, święcenia kapłańskie, a później sakrę biskupią przyjął, jakże zasłużony dla Polski Jakub Świnka. To z tego okresu pochodzi najstarsza część kościoła, za którą przyjmuje się kaplicę Męki Pańskiej oraz trochę późniejsze prezbiterium z charakterystycznym dla wczesnogotyckich budowli ułożeniem cegieł w tzw. wątek wendyjski oraz strzelistymi oknami zwieńczonymi maswerkami. Kaplica Męki Pańskiej, a dokładniej jej prezbiterium, będące onegdaj zakrystią średniowiecznego kościoła, posiada unikatowe na skalę Polski późnoromańskie sklepienie krzyżowo-żebrowe.

Pierwszych poważnych zmian w zespole klasztornym dokonał król Kazimierz Wielki. W roku 1339 ukończono przebudowę kościoła, oraz wznoszenie pierwszego murowanego budynku klasztornego. Kościół pw. św. Stanisława Biskupa i Męczennika uzyskał wówczas halowy charakter, a drewniany dotychczas klasztor wzbogacił się między innymi o murowany refektarz zwany „kazimierzowskim”. Niestety piastowską fundację strawił ogień podczas dwóch pożarów w 1537 i 1559 roku. Generalny remont, oraz przebudowę kaliskiej świątyni, rozpoczęto blisko 40 lat po ostatnim pożarze i zakończono ponowną konsekracją kościoła w listopadzie 1632 roku. Otrzymał wówczas kościół franciszkanów, w miejsce zniszczonego, nowe sklepienie, kolebkowe z lunetami, ozdobione dekoracją stiukową w charakterystycznym dla późnego renesansu typie kalisko-lubelskim. To właśnie podczas tej odbudowy franciszkański kościół uzyskał obecny kształt architektoniczny, modyfikowany nieznacznie na przestrzeni wieków kolejnymi, większymi bądź mniejszymi remontami. Największą korektę w wyglądzie kościół uzyskał w drugiej połowie XVII wieku, kiedy to nad dachem świątyni zaczęła górować barokowa wieża z sygnaturką, zwieńczona stylowym hełmem.

Pierwotne, drewniane pomieszczenia zakonników zaczęły, od roku 1637 zastępować murowane, albowiem od tej daty zaczyna się budowa nowego barokowego gmachu klasztoru franciszkanów. W roku 1680 ukończony został jednopiętrowy budynek. Pół wieku później ukończono wznoszenie drugiego piętra, nadając bryle klasztoru ostateczny kształt. Nowo wybudowane skrzydła konwentu, wraz z wzniesionym wcześniej zachodnim skrzydłem oraz bokiem kościoła utworzyły czworobok. Wewnątrz zabudowań, jak w każdym szanującym się klasztorze, umieszczono wirydarz otoczony krużgankami.

Pomimo swej bogatej i ciekawej historii sięgającej średniowiecza, kościół pw. św. Stanisława Biskupa i Męczennika w porównaniu z innymi kaliskimi świątyniami pozbawiony jest spektakularnych zabytków. Nie odnajdziemy tu romańskich paten czy też młodopolskich fresków. Natomiast bardzo cenny dla tej franciszkańskiej świątyni jest zespół dziewięciu barokowych ołtarzy. Pierwszym i najważniejszym jest ołtarz główny pw. św. Stanisława, znajdujący się w prezbiterium kościoła. Murowany, o ciekawej barokowej formie ufundowany został w II połowie XVIII wieku przez dobroczyńcę kaliskich franciszkanów Jana Miaskowskiego herbu Bończa. W centralnej części ołtarza znajduje się obraz „Wskrzeszenie Piotrowina”, nieustalonego do końca autorstwa. Poniżej niego odnajdziemy XVII-wieczny, cudowny obraz „Matki Boskiej Pocieszenia”, ozdobiony licznymi wotami dziękczynnymi.

Przed wejściem do prezbiterium znajdują się dwa późnobarokowe ołtarze wzniesione około 1680 roku i przebudowane blisko sto lat później. Pierwszy, po lewej, to ołtarz św. Franciszka, z obrazem „Stygmatyzacja św. Franciszka” pędzla Józefa Balukiewicza. Tenże, związany z Kaliszem artysta jest też autorem obrazu „Wizja św. Antoniego”, znajdującego się w sąsiednim ołtarzu pod wezwaniem tegoż świętego.

Kolejną parę stanowią ołtarze Przemienienia Pańskiego oraz Matki Bożej Różańcowej. Ustawione w prawej nawie późnobarokowe altare poświęcone Matce Boskiej, były swego czasu jednym z najpopularniejszych ołtarzy franciszkańskiego kościoła. W jego centralnym miejscu znajduje się obraz „Matki Boskiej Różańcowej”, pochodzący z drugiej połowy XVII wieku. Drugi z pary ołtarzy to ołtarz Przemienienia Pańskiego zwany też ołtarzem Oblicza Pańskiego. Jak można się domyśleć nazwa jego wywodzi się od wiszącego w nim obrazu. Obraz „Oblicza Pańskiego”, bo o nim tu mowa, to chyba jeden z najbardziej tajemniczych i niedocenianych zabytków kaliskich. Trafił on tu w XVIII wieku z nieistniejącego dzisiaj kościoła św. Ducha. Dar Kanoników Regularnych św. Ducha di Saxia, powstał w bliżej nieokreślonej szkole „hiszpańskiej”, a za wzór służyć mogło oblicze Chrystusa uwiecznione na „Całunie z Manoppello”. Obraz przed umieszczeniem w ołtarzu, co miało miejsce prawdopodobnie w drugiej połowie XVIII wieku, poddano renowacji a oryginalny wizerunek twarzy Jezusa został uzupełniony domalowanym tronem i aniołkami.

Ciekawą historię posiada ołtarz bł. Jolenty. Pierwotnie poświęcony kultowi św. Tekli, ufundowany został w roku 1765 przez Piotra Sapiechę. Ołtarz kryje w swoim wnętrzu relikwie księżnej kaliskiej oraz kopię obrazu tejże błogosławionej z kościoła w Pamięcinie. Trzeba nadmienić, że autorem tej kopii obrazu jest Tadeusz Kościelniak. Drugi z pary ołtarzy, bliźniaczo podobny, powstały w tym samym okresie, to stylowy ołtarz św. Barbary, z wizerunkiem tejże świętej. Znajduje się on vis a vis ołtarza kaliskiej błogosławionej w lewej nawie franciszkańskiej świątyni. Ostatnią parę ołtarzy w kościele oo. franciszkanów tworzą, w lewej nawie ołtarz św. Józefa z Kupertynu oraz w prawej nawie ołtarz św. Bonawentury.

Mówiąc o ołtarzach we franciszkańskim kościele nie można pominąć zabytków tego typu znajdujących się w kaplicy Męki Pańskiej. W centralnym punkcie znajduje się tam ołtarz z obrazem „Chrystusa Ukrzyżowanego”, będącym kopią XIX-wieczną obrazu znanego francuskiego malarza Paula Delaroche. Bezpośrednio nad nim znajduje się ludowa wersja obrazu Matki Boskiej Częstochowskiej, często mylona z zagubionym obrazem Matki Boskiej Kaliskiej. W nawie kaplicy, przy wejściu do prezbiterium znajdują się dwa ołtarze. Pierwszy z lewej strony to ołtarz z obrazem św. Heleny, po przeciwnej stronie to ołtarz z obrazem Matki Boskiej Bolesnej. Twórcą tych obrazów był w roku 1868 związany z Kaliszem artysta malarz Stanisław Barcikowski.

Poza ołtarzami, we wnętrzu franciszkańskiego kościoła odnaleźć możemy marmurową tablicę upamiętniającą uroczyste poświęcenie świątyni w 1632 roku oraz liczne renesansowe i barokowe epitafia. Do najciekawszych należy epitafium o. Jana Kazimierza Biernackiego, prowincjała zakonu i budowniczego franciszkańskiego klasztoru. Świątynie przyozdabiają ponadto neogotyckie stalle, wykonane w 1933 roku, prospekt organowy a także późnobarokowe konfesjonały przeniesione tu z kościoła pojezuickiego i kościoła św. Ducha. Na szczególną uwagę zasługuje też ambona w kształcie łodzi, wykonana w roku 1862 wg projektu Józefa Łopacińskiego.

Do dnia dzisiejszego zachowały się w klasztorze oo. Franciszkanów dwa dzieła o. Adama Swacha. Pierwszy to fragment fresku na klasztornym korytarzu, drugi to obraz św. Kazimierza, królewicza, patrona Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Jest to jedyny ocalały z 22 olejnych obrazów Adama Swacha znajdujących się onegdaj w klasztornych krużgankach.

Krzysztof Włoszczyński
Andrzej Drewicz

Żródła:
- Nowy Kaliszanin, Anna Tabaka, Maciej Błachowicz, Kalisz 2010
- „Kalisia Nowa” nr 5-6-7/2007
- www.info.kalisz.pl
- www.kalisz.franciszkanie.pl

« poprzednia		następna »