Ocena użytkowników: / 3
SłabyŚwietny 

Koźmin Wielkopolski

Miasto położone na Wysoczyźnie Kaliskiej, nad rzeką Orlą w powiecie krotoszyńskim. To jedno z najstarszych i najznaczniejszych miast dawnej Wielkopolski, którego pierwszym właścicielem był słynny wojewoda poznański Maćko Borkowic, jest obecnie siedzibą miejsko-wiejskiej gminy Koźmin Wielkopolski.

Zanim Koźmin stał się miastem królewskim, co nastąpiło po roku 1312, był własnością zakonu templariuszy. Informuje o tym pierwsza wzmianka o wsi "Cosmeno", którą w roku 1232 książę wielkopolski Władysław Odonic nadał zakonnikom wraz z prawem utworzenia nowego miasta. Koźmin lokowano na prawie magdeburskim dopiero w drugiej połowie XIII wieku. Miastem królewskim Koźmin pozostawał do roku 1338, kiedy to za zasługi darowany został Maćkowi Borkowicowi. Po śmierci wojewody wielkopolskiego skazanego przez króla Kazimierza Wielkiego na śmierć głodową, miasto było własnością między innymi Bartosza Wezenborga. To jemu przypisuje się wzniesienie w Koźminie w drugiej połowie XIV wieku zachowanego do dnia dzisiejszego warownego zamku. Wielokrotnie przebudowywany, zatracił swoje obronne walory, zyskując reprezentacyjny charakter. Był on własnością między innymi Hińczy z Rogowa, Górków, Gruszczyńskich oraz Sapiehów. Zamek z charakterystyczną ceglaną wieżą w roku 1904 został przejęty przez Komisję Kolonizacyjną, a w jego murach utworzono szkołę. Do dnia dzisiejszego w części budynku mieści się Zespół Szkół Ponadgimnazjalnych, a także siedziba Muzeum Ziemi Koźmińskiej.

W roku 1462 w miejsce dotychczasowej drewnianej świątyni ówczesny właściciel Koźmina, Hińcza z Rogowa, ufundował murowany kościół pw. Najświętszej Marii Panny i św. Wawrzyńca. Został on kompletnie przebudowany w drugiej połowie XVII wieku, z inicjatywy Andrzeja Przyjemskiego. Wtedy to zatracił on swój gotycki charakter na rzecz stylu barokowego. Długo można by było mówić o zabytkach, które w swym wnętrzu kryje koźmińska fara. Najcenniejszym jest bogato zdobiony ołtarz główny pochodzący z początków XVII wieku. W centralnym miejscu tego manierystycznego ołtarza umieszczono późnogotycką rzeźbę Zaśnięcia Najświętszej Marii Panny. Obok barokowych i rokokowych ołtarzy bocznych, znajdziemy tu nagrobki właścicieli miasta, siedemnastowieczną ambonę oraz stalle. Na uwagę zasługuje też stiukowe sklepienie, umieszczona nad prezbiterium belka tęczowa, dwie kropielnice wykonane z kamienia w kształcie kielichów, oraz pochodzące z około 1540 roku renesansowe cyborium.

Drugim ważnym kościołem w Koźminie jest świątynia pw. św. Stanisława Biskupa i Męczennika wchodząca w skład pobernardyńskiego zespołu klasztornego: Zakon Bernardynów został sprowadzony do miasta w roku 1628 za sprawą ks. Pawła Gajewskiego oraz właścicieli miasta Anny i Stanisława Przyjemskich. Dla zakonników, w roku 1648 rozpoczęto budowę kościoła i klasztoru. Jednonawowy kościół ukończono już w roku 1670, natomiast budowę przylegającego od północy do kościoła klasztoru, ukończono dopiero w XVIII wieku. W roku 1818 nastąpiła kasacja klasztoru przez władze pruskie, które w jego murach urządziły więzienie. Świątynię zaś podporządkowano na blisko 110 lat kościołowi farnemu. Z bogatego barokowego wyposażenia kościoła na szczególną uwagę zasługuje rokokowa ambona z 1725 roku dłuta poznańskiego rzeźbiarza Franciszka Antoniego Brumbachera oraz wyjątkowe organy wykonane w drugiej połowie XVIII wieku, w krakowskiej pracowni organmistrza Andrzeja Majeronowicza.

Na cmentarzu przy ulicy Poznańskiej znajduje się trzecia, najważniejsza świątynia Koźmina Wielkopolskiego. Drewniany, orientowany kościół pw. św. Trójcy, wzniesiony został w roku 1570. Kilkakrotnie odnawiany, zachował do dnia dzisiejszego swoje zabytkowe wnętrze. Odnaleźć tu możemy, pochodzącą z czasu powstania kościoła belkę tęczową, a także drewnianą płytę grobową z okresu panującej w Koźminie na początku XVIII wieku zarazy.

Wieki średnie, a także czas odrodzenia, był dla miasta okresem wielkiego rozwoju. W wieku XV zaczęli napływać do miasta sukiennicy i dla nich to, poza murami miejskimi, utworzono nowe odrębne miasto noszące nazwę Nowy Koźmin. Pod koniec XVIII wieku w sąsiedztwie dwóch Koźminów, Starego i Nowego, powstało kolejne miasto. Za sprawą ówczesnej właścicielki tych ziem, Elżbiety z Branickich Sapieżyny w miejscu dzisiejszego Lipowca, za rzeką Orlą, powstał trzeci niezależny organizm miejski, Koźmin Niemiecki. Ten stan rzeczy nie trwał długo, gdyż w roku 1811 władze trzech miast postanowiły stworzyć jedno miasto o nazwie Koźmin. Wówczas, po dwóch "chudych" wiekach XVII i XVIII, miasto zaczęło wracać na ścieżkę rozwoju, którego apogeum przypadło na drugą połowę XIX wieku. Wzniesiono wtedy nowy ratusz, który wkomponowano w wschodnią pierzeję koźmińskiego rynku. Do dzisiaj też zachowały się na nim zabytkowe domy mieszkalne, z pierwszej połowy XIX wieku. Niewątpliwie na rozwój miasta miała wpływ rozbudowa kolei w zaborze pruskim. Pod koniec dziewiętnastego stulecia poprowadzono przez Koźmin linię kolejową łączącą Chojnice z Oleśnicą, a w mieście pobudowano stację kolejową z górującą nad nią wieżą ciśnień.

Nie bez znaczenia dla miasta było powstanie w mieście w roku 1500 gminy żydowskiej. Przywileje i nadania pozwoliły koźmińskim Żydom na prowadzenie szeroko zakrojonej działalności gospodarczej w mieście. W roku 1745 wznieśli oni w Koźminie pierwszą synagogę, która przetrwała do lat siedemdziesiątych XIX stulecia, kiedy to, w miejsce drewnianej, wzniesiono nieistniejącą już nową, murowaną. Piękną pamiątką po żydowskiej gminie jest zabytkowy kirkut. Dzięki pazerności urzędników niemieckich, zachował się on do naszych czasów w stanie idealnym. Chcieli oni po zwycięskim dla Niemiec zakończeniu II wojny światowej, wykorzystać macewy do celów prywatnych jako materiał budowlany. Śmiało można powiedzieć, że koźmiński kirkut dzierży tytuł największego i najlepiej zachowanego cmentarza żydowskiego w Wielkopolsce.

Mniej szczęścia miała społeczność ewangelicka. Jedynymi pozostałościami tej dość licznej społeczności Koźmina jest zniszczony cmentarz ewangelicki oraz tablica pamiątkowa i lapidarium wzniesione dokładnie w miejscu nieistniejącego zboru przy ul. Krotoszyńskiej.

Przy tejże ulicy odnaleźć możemy kolejne godne uwagi zabytki Koźmina. Pierwszy, to znajdujący się przy zbiegu ulic Krotoszyńskiej i Wiatrakowej, szachulcowej konstrukcji budynek pochodzący z drugiej połowy XVIII wieku. Idąc dalej nad rzeką Orlą odnaleźć możemy pozostałości cmentarza przykościelnego. Cmentarz ten otaczał niegdyś, nieistniejący już kościół św. Ducha. Do zespołu zabudowań należał też istniejący jeszcze w latach 70tych XX wieku budynek, w którym mieścił się dawniej Szpital św. Ducha. Jadąc tą ulicą w kierunku Krotoszyna, trafimy do Lipowca, przedmieścia Koźmina, w którym znajdują się: XIX wieczny wiatrak koźlak oraz eklektyczny pałac pochodzący z drugiej połowy XIX wieku, otoczony parkiem krajobrazowym.

W roku 1940 w Koźminie założono, w stylu francusko-angielskim park miejski. Wpisany do rejestru zabytków w 2002 roku, położony w centrum miasta Park im. Powstańców Wielkopolskich, jest dumą Koźmina Wielkopolskiego. Aleja wysadzana grabami, malowniczy staw z łabędziami, czy też stanowiska z okazami pawi i bażantów stanowią o tym, że park ten jest uważany za jeden z piękniejszych kompleksów zieleni w Wielkopolsce.

Źródła:
- Wikipedia
- Piotr Sobolewski " Przewodnik turystyczny po Wielkopolsce" wyd. Edytor 2009
- www.kozminwlkp.pl
- www.regionwielkopolska.pl
- www.galeriawielkopolska.info
- www.sztetl.org.pl

« poprzednia		następna »