Ocena użytkowników: / 9
SłabyŚwietny 

Koźminek

Wieś położona w Wielkopolsce, w powiecie kaliskim nad rzeką Swędrnią. To byłe miasto, w okresie renesansu będące ośrodkiem ruchu reformacyjnego, a przed II wojną światową skupiskiem licznej społeczności żydowskiej, jest obecnie siedzibą wiejskiej gminy Koźminek.

Z mroku dziejów Koźminek wyłania się w średniowieczu. Wtedy to powstała tu wieś, która prawdopodobnie około roku 1329 była już miastem. Król Kazimierz Wielki, czterdzieści lat później, to lokowane na prawie magdeburskim miasto, darował Bartoszowi Wezenborgowi, możnowładcy wielkopolskiemu. Od tego wydarzenia Koźminek pozostawał prywatną własnością aż do lat 30 XX wieku. Spośród wielu właścicieli na szczególną uwagę zasługuje ród Ostrorogów. Ci protektorzy protestantyzmu w Polsce, stworzyli w Koźminku jeden z wielkopolskich ośrodków ruchu reformacyjnego, a osiadłym w mieście braciom czeskim oddali do dyspozycji kościół pw. śś. Jana Chrzciciela i Jana Ewangelisty. Czescy przybysze założyli zbór, utworzyli przy nim zreformowaną szkołę wyższą oraz drukarnię. Wykładowcą w szkole był późniejszy profesor Akademii Krakowskiej Stanisław Grzebski. To w Koźminku miał miejsce doniosły moment w dziejach polskiego protestantyzmu. Latem 1555 roku podczas synodu doszło tu do zjednoczenia wyznań protestanckich w Polsce.

W latach 1553-1607 bracia czescy byli właścicielami katolickiego kościoła pw. śś. Jana Chrzciciela i Jana Ewangelisty. Świątynię tę źródła datują na XV wiek, a do zachowanej gotyckiej części należy prezbiterium oraz absyda. Barokowy charakter świątynia uzyskała po przebudowie, którą ukończono w 1709 roku. Natomiast obecny kształt kościoła to wynik kolejnych modernizacji z pierwszej połowy XIX wieku, kiedy to wzbogacił się on między innymi o wieżę. Na uwagę zasługuje barokowy wystrój wnętrza, a szczególnie boczny ołtarz z XVII wiecznym obrazem Matki Boskiej. W podziemiach kościoła odnaleźć możemy krypty, gdzie chowano zmarłych właścicieli Koźminka. Zabudowania kościoła uzupełnia murowana dzwonnica wzniesiona w połowie XIX wieku oraz plebania.

Kościół pw. śś. Jana Chrzciciela i Jana Ewangelisty nie był jedynym kościołem w Koźminku. W czasie, kiedy to bracia czescy byli właścicielami kościoła parafialnego, społeczność katolicka gromadziła się w małym kościółku pw. św. Wawrzyńca. Ta drewniana świątynia spłonęła w roku 1809, a na jej miejscu mieszkańcy miasta postawili rok później figurę św. Wawrzyńca. Zniszczoną w czasie II wojny światowej kapliczkę odbudowano zaraz po odzyskaniu niepodległości.

Cmentarz parafii Koźminek, znajduje się w pobliskiej wiosce Złotniki. Powstał on w miejsce wcześniejszego cmentarza cholerycznego. Na szczególną uwagę zasługuje tu mogiła powstańców styczniowych oraz usytuowany na cmentarzu kościół filialny pw. Najświętszej Marii Panny, będący zarazem kaplicą cmentarną. Pierwszą kaplicę wzniesiono tu około roku 1729, a następnie przebudowywano i powiększono ją kilkakrotnie. Pierwszy raz w roku 1777, kolejny raz w pierwszej połowie XIX i na początku XX wieku. Najcenniejszym zabytkiem kościółka jest umieszczony w ołtarzu głównym cudowny obraz Matki Boskiej Złotnickiej.

W XVIII wieku ponownie w Koźminku zaczęli osiedlać się protestanci. Utworzono gminę ewangelicką, która rozrastała się na tyle szybko, że na początku XX wieku postanowiono pobudować w mieście nowy, większy zbór oraz połączoną z nim piętrową pastorówkę, w której mieściła się szkoła i mieszkanie kantora. Neogotycki budynek kościoła ewangelickiego stanął w Koźminku, w roku 1908. W roku następnym odbyły się tu uroczystości poświecenia świątyni, w których udział wziął superintendent generalny Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego w Królestwie Polskim, kaliszanin Juliusz Bursche. Ciekawostką jest to, że z uwagi na dużą liczbę ewangelików polskojęzycznych zamieszkujących Koźminek, msze odprawiano w dwóch językach. Kościół, teren dawnego ogrodu, jak i ogrodzenie murowano-metalowe wpisano do rejestru zabytków w roku 2007. Pozostałością gminy protestanckiej jest również istniejący, choć mocno zniszczony i zaniedbany cmentarz ewangelicki przy ulicy Ogrodowej.

Pierwszy właściciel Koźminka, Bartosz Wezenborg pobudował nad Swędrnią zamek obronny, który był siedzibą kolejnych właścicieli miasta. Trudno dzisiaj odnaleźć ślady średniowiecznej warowni, choć prawdopodobnie jeszcze w XIX wieku widoczne były jej fundamenty. W drugiej połowie XVIII wieku Kiełczyńscy, ówcześni dziedzice Koźminka, wznieśli w mieście nowy późnobarokowy dwór. Na początku XX wieku z inicjatywy Tadeusza Hantkego i Marii z Mielęckich architekt Jan Heurich dokonał gruntownej przebudowy pałacu, nadając mu klasycystyczny charakter. Pierwotnie pałac otaczał barokowy park, który z czasem został przeobrażony w park krajobrazowy. Charakterystyczny dla niego jest staw z wysepką, oraz liczne drzewa będące pomnikami przyrody. Zespół dworski uzupełniają XIX wieczne zabudowania folwarczne: neogotycka oficyna, wozownia oraz spichlerz.

Nie omijały Koźminka liczne pożary, epidemie oraz tragiczne w skutkach przemarsze wojsk. Od lat dwudziestych XVII wieku rozpoczął się powolny proces upadku miasta, który zakończył się w roku 1870 odebraniem przez władze carskie praw miejskich. O tym, że przed rokiem 1870 Koźminek był miastem, świadczy układ architektoniczny. Cechą charakterystyczną dla małomiasteczkowej architektury Koźminka jest kwadratowy rynek oraz liczne domy wzniesione na przełomie XIX i XX wieku.

Mówiąc o Koźminku nie sposób nie wspomnieć o gminie żydowskiej, zamieszkującej niegdyś to byłe miasto. Na początku XVIII wieku wzniesiono tu drewnianą synagogę, którą w XIX wieku zastąpiono nową, murowaną. Niestety budynki synagogi, jak i rytualnej łaźni, nie przetrwały do dnia dzisiejszego w pierwotnej formie lecz zostały zaadaptowane, po eksterminacji ludności żydowskiej, na domy mieszkalne. Nie ostał się też do dnia dzisiejszego cmentarz żydowski w Koźminku. Wiosną roku 1941 hitlerowcy w kwadracie ulic Kościuszki i Kilińskiego utworzyli getto, w którym osadzono miejscową ludność żydowską oraz Żydów z okolicznych miejscowości. Przez ponad rok istnienia getta przewinęło się przez nie blisko 3 tysiące ludzi.

Dwa kilometry na zachód od Koźminka powstał w latach 2002-2004 w miejscowości Murowaniec sztuczny zbiornik na rzece Swędrni. To, otoczone lasem 70 hektarowe sztuczne jezioro jest ostoją ptactwa wodnego i stanowi integralną cześć Obszaru Chronionego Krajobrazu "Dolina rzeki Swędrni".

Źródla:
- wikipedia
- Danuta Wańka "Koźminek - zarys dziejów"
- www.galeriawielkopolska.info
- www.kozminek.pl

« poprzednia		następna »